HOME -> Stres
Fenomenologiczno-cybernetyczna teoria stresu Aptera
Prezentuje opozycyjną (reversal) teorię stresu: napięcia vs. wysiłku. Stres-napięcie autor definiuje jako niezgodność (rozbieżność) miedzy preferowanym i aktualnym poziomem motywacji. Stres- wysiłek wiąże się z pojęciem działań zmierzających do redukcji stresu-napięcia. Zgodnie z cybernetycznym podejściem stres-napięcie jest określane jako rozpoznanie rozbieżności między preferowanym poziomem zmian (np. wykrycie „błędu). Stres-wysiłek jest wynikiem negatywnego sprzężenia zwrotnego związanego z działaniem mającym na celu redukcję rozbieżności (np. redukcję „błędu). Tak więc stres-napięcie wiąże się z doświadczeniem sytuacji kryzysowej, zaś stres-wysiłek wiąże się z próbą radzenia sobie z tą sytuacją. Termin napięcie Apter używa w specjalnym sensie, jako odczucie, które towarzyszy rozróżnianiu aktualnego i preferowanego poziomu złożoności. Jest to odczucie zbliżone do doznania niepokoju i w tym znaczeniu, że „są to rzeczy, które nie powinny mieć miejsca, i że „należy z tym coś zrobić. Taki stan określany często jako „usiłowanie lub determinacja w relacji do podjętego wysiłku. Zarówno napięcie, jak i wysiłek definiowane są przez Aptera w kategoriach pobudzenia. Wysiłek może być odpowiedzią na określony poziom pobudzenia, który nie jest przez daną osobę preferowany. Napięcie jest wprost proporcjonalne do odczuwanego aktualnie poziomu pobudzenia. Autor wyróżnia 2 typy wysiłku: (1) Czynność - w znaczeniu rozwiązywania problemów, a także ciężkiej pracy fizycznej. Dotyczy to więc dwóch aspektów wysiłku: fizycznego i psychicznego. (2) Koncentracja na zadaniu - może to być np. związane z koncentracją uwagi na samej sytuacji (np. rozwiązywanie problemu) pomimo występowania czynników zakłócających. Może to być także wysiłek wymagający skupienia uwagi, mimo niesprzyjającej sytuacji. Wymienione typy wysiłku są efektywne w zależności od działania 4 kategorii czynników: (1) Zadaniowe - obejmujące np. trudność poznawczą, zainteresowania, towarzyszące odczucia przyjemne bądź przykre, wymaganą energię, czas trwania zadania. (2) Fizjologiczne - obejmujące np. poziom aktywacji, stan zmęczenia i senność. (3) Psychologiczne - obejmujące np. ważność celu, istnienie celów konkurencyjnych, zaufanie do siebie. (4) Kontekstu - obejmujące np. zakłócenia, przeszkody (np. brak narzędzi), czynniki socjalne, środowiskowe, komfort. Wszystkie te czynniki modyfikują wysiłek związany z redukcją stresu-napięcia. Uważa, że oba typy stresu (napięcie i wysiłek) mogą być przeżywane jako metamotywacyjny stan teliczny i parateliczny. Charakterystyczny dla stanu telicznego jest preferowany wysoki poziom pobudzenia przeżywany jako niepokój, a w stresie chronicznym jako lęk, fobie itp. Stan parateliczny wywołuje nudę, a w stresie chronicznym prowadzi do alkoholizmu, narkomanii, lekomanii itp. Oba typy stanów motywacji w relacji do pojęć Aptera stres-napięcie i stres-wysiłek dają układ 4 typów stresu: - stres-napięcie teliczne,- stres-napięcie parateliczne, - stres-wysiłek teliczny, - stres-wysiłek parateliczny. Poziom napięcia i natężenie wysiłku dają zróżnicowaną symptomatologię stresu: (1) Duże natężenie stresu-wysiłku i niski poziom stresu-napięcia (nuda) w stanach telicznych (unikanie pobudzenia) prowadzi do klasycznych objawów migreny, ryzyka choroby wieńcowej serca, a także objawów neurastenicznych. (2) Duże natężenie stresu-wysiłku i niski poziom stresu-napięcia w stanach paratelicznych (poszukiwanie pobudzenia) prowadzi do ekscytacji życiem towarzyskim, a w stanach ekstremalnych do chuligaństwa i przestępczości. (3) Niskie natężenie