HOME -> Stres
Habilistyczno-temporalna koncepcja stresu J. F. Terelaka
Odwołuje się do nowej dziedziny biologii chronobiologii . Chronotyp jest zjawiskiem złożonym, wynikiem dynamicznej synchronizacji organizmu ludzkiego z temporalnymi wymaganiami otoczenia. Chronotyp jako dynamicznie zrównoważony układ sygnalizuje nam najwłaściwszą porę zaspokajania różnych potrzeb: snu, spożywania posiłków, wydalania, odpoczynku, ruchu itd. Wyznacznikami funkcjonowania chronotypu są m.in. temperatura ciała, zmęczenie, gotowość do podejmowania i zaprzestania aktywności, także rytmika dobowa wydzielania niektórych hormonów. Wg Terelaka, stres powodują rozbieżności między reakcjami fizjologicznymi, będącymi odpowiedzią organizmu (sen vs. aktywność) na czynniki astronomiczne, związane z naprzemiennością występowania oświetlenia i ciemności (tzw. czynniki pierwszorzędowe), a wymuszonymi reakcjami psychicznymi przez wymagania społeczne, cywilizacyjne związane z porą posiłków, pracy, rozrywki (tzw. czynniki drugorzędowe). Rozbieżność ta dotyczy z jednej strony rytmów okołodobowych, jak również nagłej zmiany strefy czasu lokalnego w przypadku przelotów samolotem odrzutowym w locie wzdłużrównoleżnikowym. Gdy szukamy mechanizmów rytmów biologicznych, mówimy o rytmach egzo- i endogennych. Rytmy egzogenne to te, które są całkowicie uzależnione od rytmiki zmian otoczenia. Zaś te rytmy, które utrzymują się po wyeliminowaniu czynników środowiska, nazywamy endogennymi przypuszczając, że są naturalną własnością organizmu, także pozostają pod wpływem czynników otoczenia. Najważniejszy z nich to tzw. wyznacznik czasu, który działa bezpośrednio na przebieg rytmu endogennego. Pojecie zegara biologicznego. Zegar biologiczny tzw. ESSO hipotetyczny układ wewnątrzustrojowy, który reguluje i steruje rytmiką funkcji fizjologicznych. Zgodnie z najpowszechniejszymi koncepcjami wyróżnia się zegar biologiczny wewnątrzkomórkowy i nadrzędny. Chociaż cykle biologiczne uzależnione są od cyklicznych zmian zachodzących w otoczeniu (rytmu dnia i nocy, pór roku, kwadr Księżyca), to w przypadku człowieka najsilniejszy wydaje się czynnik psychospołeczny - rodzaj pracy, sposób spędzania wolnego czasu, styl życia domowników, sąsiadów, godziny otwarcia sklepów, urzędów pełnią w naszym życiu rolę głównego synchronizatora. Stąd też konflikt między synchronizatorami biologicznymi i cywilizacyjnymi musi rodzić stres. Model egzogenny układu regulacji fazy rytmu Zmiana fazy rytmu okołodobowego może być związana między innymi z synchronizatorem środowiskowym (np. przy zmianie strefy czasu w czasie lotów równoleżnikowych) oraz z synchronizatorem socjalnym (np. zmiana pory pracy w przypadku pracy wielozmianowej).Skutki biologiczne i psychologiczne szybkiego przekraczania stref czasu nazywane są syndromem pilota odrzutowego lub desynchronozą i wiążą się z pogorszeniem sprawności człowieka, jak i jego ogólnego samopoczucia. Oznacza to, że np. zarówno pasażerowie komunikacji lotniczej, jak i personel latający, przy przekraczaniu kolejnych stref czasu, zachowują nadal lokalny endogenny rytm biologiczny, niezgodny z warunkami fotoekologicznymi i synchronizatorami socjalnymi miejsca przylotu. Brak zgodności między czasem biologicznym, odliczanym przez nasz organizm (mózg, narządy i komórki) a czasem astronomicznym lokalnym powoduje szereg niekorzystnych dla zdrowia i samopoczucia objawów. Niezgodność między fazami rytmu a synchronizatorami prowadzi do desynchronizacji „zewnętrznej, zaś przebywanie w takiej sytuacji (jak np. podczas pobytu w nowej strefie czasu) prowadzi do desynchronizacji „wewnętrznej. Przy wyłączeniu się synchronizatorów zewnętrznych (np. w ko