HOME -> Stres
Transakcyjna teoria stresu R. Lazarusa i S. Folkman
Lazarus zwrócił uwagę, że istotą zjawiska stresu psychologicznego u czł jest zdolność antycypacji, czyli planowania i przewidywania przyszłych zdarzeń. Wg Lazarusa i Folkman „Stres psychiczny jest to szczególny rodzaj relacji między człowiekiem a otoczeniem, które to otoczenie człowiek ocenia jako nadwerężające lub przekraczające jego zasoby i zagrażające jego dobrostanowi. W nowszych pracach Lazarus w miejsce interakcji wprowadza pojecie transakcja podkreślając, że nie tylko otoczenie wpływa na osobę, tak jak w związku bodziec -reakcja (S - R), lecz także osoba oddziałuje na otoczenie Określając stres psychologiczny jako pewien stan wewnętrzny (pewien układ procesów psychologicznych), wywołanych działaniem czynników zewnętrznych Lazarus interesował się przede wszystkim różnicami indywidualnymi w radzeniu sobie ze stresem oraz różnorodnością zagrożeń. Podstawowym mechanizmem psychologicznym odpowiedzialnym za owe różnice indywidualne jest ocena poznawcza zagrożenia, rozumiana jako mechanizm oceniający, uświadamiający i interpretujący zdarzenia (w przeciwieństwie do Appleya, u którego mechanizm percepcji zagrożenia niekoniecznie musiał być świadomym procesem). Przyjmując założenie, że emocje są rezultatem aktywności poznawczej, Lazarus wyróżnia 2 rodzaje oceny poznawczej, ocenę pierwotną i wtórną. Ocena pierwotna) jest procesem, w którym ocenia się czy docierający do mózgu bodziec jest stresorem, czy nie. Bodźce ocenione jako nieszkodliwe, pozytywne lub obojętne nie są zaliczane do kategorii stresorów i ocena taka uruchamia odpowiednie zasoby organizmu. Oceny takie mogą występować jako: (1) bez znaczenia, (2) sprzyjająco-pozytywna. Jeśli bodziec (sytuacja) został oceniony jako stresor, powstaje stan napięcia wywołującego określone procesy psychofizjologiczne i ich korelaty emocjonalne. Wyróżniamy 3 kategorie stresorów: (a) krzywda lub strata), (b) zagrożenie i (c) wyzwanie. Pierwsza kategoria (krzywda lub strata) odnosi się do powstałej już szkody lub urazu (jak np. w przypadku śmierci bliskiej osoby.). Druga kategoria (zagrożenie) może odnosić się do takich samych szkód, lecz w przypadku, gdy jeszcze one nie wystąpiły, a są tylko antycypowane. Trzecia kategoria, czyli wyzwanie wskazuje na ocenę własnych możliwości opanowania sytuacji stresowej. Stres psychologiczny odnosi się przede wszystkim do wymagań (lub konfliktów między nimi), które według oceny konkretnej osoby wyczerpują bądź przekraczają jej możliwości (wewnętrzne lub zewnętrzne). Tak więc pierwotna ocena poznawcza decyduje o intensywności i rodzaju reakcji emocjonalnej na jakąkolwiek transakcję. I tak ocena w kategoriach sprzyjająco-pozytywnych prowadzi do reakcji emocjonalnej o znaku dodatnim (np. radość, miłość, zadowolenie, ulga). Natomiast ocena w kategoriach stresu (zagrożenia) wywołuje emocje o znaku ujemnym (np. lęk, złość, zazdrość, poczucie winy). Na ocenę pierwotną mogą także oddziaływać (na zasadzie sprzężenia zwrotnego) bądź zmiany w relacji człowiek-otoczenie, bądź refleksja osobista pojawiająca się w trakcie trwania transakcji. Lazarus tę czynność poznawczą nazywa „przewartościowaniem bądź wtórną oceną poznawczą. W przypadku wtórnej oceny poznawczej wartościowaniu podlegają same możliwości i zasoby radzenia sobie ze stresem. Procesy oceny poznawczej pierwotnej i wtórnej są współzależne. Lazarus i Folkman radzenie sobie ze stresem definiują jako: „stale zmieniające się (dynamiczne) poznawcze i behawioralne wysiłki mające na celu opanowanie określonych zewnętrznych i wewnętrznych wymagań, ocenianych przez osobę jako obciążające lub przekraczające jej zas