Dyskusja zawarta w poprzednich trzech rozdziałach dotyczyła parnię explicite, czyli wspomnień, których jednostki są świadome, gdy je wydob wają z pamięci. Liczne badania prowadzone w ostatnich latach poświęco były wykazaniu, że ludzie potrafią ujawniać pamiętanie doświadczeń, kt rych nie są w stanie świadomie wydobyć. Jest to pamięć implicite.Poczucie pamiętaniaCzasami wspomnienia mogą być tuż na brzegu świadomości. Gdy kt prawie może odtworzyć jakiś element, ale jeszcze nie do końca, mówit o zjawisku końca języka. Przykład może stanowić sytuacja, gdy pamięta5 Pragnę podziękować Lynne Reder za pomoc w wyborze badań omówionych w niniejsi paragrafie.* * W polskiej literaturze przyjęły się terminy pamięć explicite i implicite, a nie pan jawna i ukryta, gdyż uważa się, że te ostatnie nie odzwierciedlają złożoności zagadnienia (prs tłum.).czyjeś nazwisko, ale nie potrafimy go odtworzyć. Zjawisko to było badane eksperymentalnie przez Browna i McNeilla (1966), którzy podawali badanym encyklopedyczne definicje, na przykład przyrząd używany przez żeglarzy do :, pomiaru kąta pomiędzy ciałem niebieskim i horyzontem czy płaskodenna chińska łódź zwykle poruszana przez dwa wiosła6. Często badani byli \': w stanie odtworzyć definiowane słowo lub mogli z poczuciem pewności orzec, iż tego słowa nie znają. Czasami badani stwierdzali, że czują, iż mają to słowo na końcu języka. Jeżeli tym słowem był sampan i badani nie byli w stanie go podać, mówili, że brzmi ono jak saipan, Siam, Cheyenne i sarong. W przypadku słów, które były określane przez badanych jako będące na końcu języka, Brown i McNeill pytali Jaka jest pierwsza litera? Ile jest \' sylab? i Czy możesz mi powiedzieć, jak ono brzmi? Badani potrafili całkiem dokładnie odpowiadać na takie pytania.Badani bardzo dokładnie _ oceniają, czy coś wiedzą. W jednym z pierwszych badań nad poczuciem pamiętania Hart (1967) stawiał takie pytania, jak: Kto napisał Burzę? i Jakie miasto jest stolicą Kolumbii? Gdy badani nie byli w stanie odtworzyć odpowiedzi, proszono ich o określenie, , czy byliby w stanie rozpoznać ją. Badani dobrze oceniali, czy byliby w stanie \' rozpoznać odpowiedź.Inne badania wykazywały dokładność ocen poczucia pamiętania w odmienny sposób. Freedman i Landauer (1966) oraz Gruneberg i Monks (1974) wykazali, iż osoby, które sądziły, że znają odpowiedź, miały większe szanse na odtworzenie odpowiedzi, gdy podawano im jako wskazówkę pierwszą literę. Nelson, Gerber i Narens (1984) stwierdzili, że badani, którzy wskazują na silne poczucie pamiętania, lepiej spostrzegają odpowiedź, gdy prezentowano ją w bardzo krótkim odcinku czasu. Wszystkie te badania potwierdzają, że ludzie potrafią bardzo trafnie oceniać, że znają fakty, których nie są w stanie odtworzyć świadomie.Podobne zjawisko szybkiej oceny znajomości jakiegoś faktu można zaobserwować w różnych grach czy turniejach. Prowadzący zaczyna czytać pytanie zawodnikowi i zanim skończy, zawodnik naciska już przycisk i twierdzi, że zna odpowiedź. Badania Reder (1987) pokazały, że ludzie potrafią ocenić, iż znają odpowiedź na jakieś pytanie, zanim tę odpowiedź odnajdą. Prosiła ona badanych o ocenianie tak szybko, jak to tylko możliwe, czy potrafiliby odpowiedzieć na pytania typu: Gdzie mieszkali greccy bogowie? przez naciskanie guzika. Okazało się, że badani potrafili ocenić, że znają odpowiedź (góra Olimp) o wiele szybciej, niż potrafili podać odpowiedź. Przeciętnie potrzebowali 2,5 sekundy, aby zacząć podawać odpowiedź i tylko 1,7 sekundy, aby ocenić, że znają odpowiedź.